Hout als bouwmateriaal voor je boot

Geplaatst op: 6 december 2012

Hout als bouwmateriaal voor je boot
Je eigen boot, een plek onder de zon….

Boten die ik graag op het water zie hebben een geïntegreerde houten constructie, bij elkaar gehouden door metalen bouten, schroeven en nagels, met hier en daar een beetje smurrie tegen incontinentie naar binnen.

Zoals bomen variëren in hun aanblik en eigenaardigheden, vindt hun hout met verschillende eigenschappen haar diverse toepassingen in een boot. Zo ook ontwikkelden vele kustbewoners onder zeer uiteenlopende omstandigheden, erg van elkaar verschillende soorten vaartuigen.

Deze drijvende objecten, aan hun vele doeleinden ondergeschikt gemaakt om hun dansende gang over het water te kunnen blijven vervolgen, behoren tot de meest mooie functionele kunstuitingen van de mens.

Het besluit om een boot voor jezelf te (laten) bouwen bevat dan ook vele factoren waarmee rekening moet worden gehouden, zowel van praktische- als zeker ook van esthetische aard:

Het gedrag van een boot op het water is een test voor de degelijkheid van haar constructie.
Een te licht gebouwde boot zal snel gaan maar of ze de overkant van de plas zal halen zal dan meer het gevolg zijn van het weer dan van haar constructie. Het weer is grillig en afhankelijk van de breedte van de plas kan een veilige aankomst niet overgelaten kan worden aan de grillen van Aeolus.

Omdat een te zwaar gebouwde boot haar prestaties juist zal drukken, zoeken we voor onze boot een juiste balans tussen gebruik, gewicht en sterkte.
Ook houden we rekening met de sterk wisselende krachten op de romp en haar tuig in zeegang, deze veroorzaken een zekere flex in de romp. Duizenden jaren al hebben bootbouwers over de hele wereld constructies ontwikkeld, welke de karakteristieke voordelen van hout hebben uitgebuit. Zij deden hun voordeel met de primaire behoefte van een boom om bij harde wind, de druk daarvan in haar bladerkroon via haar takken en stam gelijkmatig over te brengen op haar wortels in de grond om niet te vallen of af te breken.

Wat goed werkt voor bomen werkt dus evengoed in een boot: Hout buigt zo gelijkmatig en volgens prachtig gebogen lijnen en veert evenzo weer terug, waardoor spanningen zich gelijkmatig over de gehele constructie verdelen.

Of een boot nu overnaads of karveel is gebouwd, 12 of 30 voeten lang is, hout heeft bewezen ideaal te zijn voor het bouwen van een boot. Het neemt van nature de strokende vorm aan die een boot gelijk functioneel als mooi  maakt. Niet voor niets dat veel schepen vrouwennamen hebben en een vrouw als uithangbord gebruiken. Ook de complexe constructie achter deze oogstrelende lijnen is op zichzelf al een prachtig gezicht. De spanten en wegers, kiel en steven, de spiegel! Zij voorspellen eindeloze mooie zomeravonden op stille wateren met diepe gronden.

Daarbij komt dat hout uniek is in haar isolerende, vochtregulerende en bewerkbare eigenschappen. Verschillende houtsoorten laten verschillende eigenschappen zien: Zwaar, sterk, wit eiken voor de basisstructuur zoals de steven, kiel, wegers en spanten. Lichte, harsrijke, langvezelige grenensoorten voor huiden en dekken. We nemen rotvaste soorten als teak en locust voor plaatsen waar het er echt toe doet.
Alle eigenschappen van in de bootbouw toegepast hout komen ook goed tot hun recht bij het intimmerwerk. Mooi warmbruin mahonie of blank essen en iepen worden vaak gebruikt om het verblijf in het binnenste van een romp te veraangenamen; menig wijntje valt beter in een mooi ingetimmerde kajuit dan in een ‘tupperware’ omgeving.

Al deze houtsoorten hebben hun vezelstructuur, hun jaarringen en andere eigenaardigheden ontwikkeld in jaren van lijdzaam leven in een mooie groene omgeving waarmee we zuinig omspringen.

Nadat deze bomen in zagerijen tot balken en planken zijn gezaagd, komen voor de bootbouwer hun fraaie en goede kwaliteiten, tezamen met hun problemen aan het licht:
Om zo zuinig mogelijk met deze dure materialen om te gaan probeert de zager de stam zo economisch mogelijk te bezagen, rekening houdend met het gebruik door de bootbouwer.
Terwijl kwaliteiten als sterkte en rotbestendigheid zich per houtsoort laten voorspellen, komen verschillen per stam pas aan het licht nadat de stam gezaagd is: zoals valbreuk, droogtescheuren en ongedierte.
Maar dat proces van kiezen van de houtsoort, tot het zo praktisch mogelijk zagen en daarna gebruiken van mooi hout maakt het bouwen van je eigen boot juist een zo een fascinerende en mooie bezigheid. 

Overnaadse Bouwwijze

Voor kleine lichte rompjes vind ik de overnaadse bouwwijze het mooist.
Ontwikkeld door de oervaderen van de Vikingen vanaf meer dan 2000 jaar geleden, waren deze op elkaar genagelde planken rompen al een geïntegreerde houten constructie.
IJzeren en later koperen nagels hielden de planknaden bij elkaar; daardoor waren die rompen waterdicht en erg flexibel. Met gezaagde of gestoomde spanten voor het dwarsverband, wegers voor het nodige langsverband en het dragen van de doften, dollen, dek en opbouw, is de overnaadse romp een krachtige en toch lichte constructie. Niet voor niets zijn decennia lang reddingsboten aan boord volgens deze methoden gebouwd. Er is na het verlaten van het schip in nood geen tijd om de romp ‘nog even te laten dichtzwellen’.
Omdat de huidplanken een integraal onderdeel van de romp vormen, hoeven de spanten en wegers niet al te zwaar te worden uitgevoerd.

Met zwaarder uitgevoerde delen, dichter op elkaar geplaatste spanten en schroeven en nagels, zal een zelfde romp krachtiger maar ook zwaarder worden. Bootontwerpers en –bouwers meten al duizenden jaren met deze maten en materialen. Bijna allemaal nemen zij deze waarden voor het toekomstige gebruik van elke boot in acht als zij een nieuwe boot op stapel zetten. Zij deden dit eeuwen lang van vader op zoon en zelfs zonder CE-keur of Lloyds registers. Op hier en daar en uitglijer na (de Vasa) ging dat ze nog redelijk af.

Karveel Bouwwijze

Voor karveel gebouwde, gladboordige boten worden deze afmetingen en materialen een stuk zwaarder genomen. Beplanking, koud tegen elkaar of met katoen of ander werk gebreeuwd, worden zo gebouwd om in het water te zwellen en zo eventuele kieren te dichten en zo een waterdichte romp te vormen.
Met de ronde vormen van een boot is dat dichtdrukken van de naden alleen mogelijk als deze planken op een stevig stelsel van dicht op elkaar geplaatste spanten van voldoende afmeting worden bevestigd.
Zo samengedrukt zal een goede set huidplanken de krachten van een aanstormende zee via de huidschroeven direct op de onderliggende structuur overbrengen. Daarbovenop komen dus nog de compressiekrachten tussen de huidplanken onderling, de zware krachten van een stampende motor, roeiriemen op de boorden en krachten van de mast en tuigage. Niet mis dus.

 

Zo begint het bouwen van je boot met het kiezen van een type en ontwerp. Met dat ontwerp in de hand ga je op zoek naar de verschillende materialen en benodigde onderdelen. Verschillende ontwerpen verlangen een verschillende setup. We hebben ruimte nodig op een spantenvloer de boot op ware grootte uit te slaan en daarna te bouwen.
We gaan op zoek naar droog hout voor de verschillende onderdelen van de “backbone”, het geraamte van de kiel, steven en spiegel; min of meer groen hout voor de te stomen onderdelen zoals spanten en huiddelen en ook hout voor het bouwframe en de bouwmallen mogen we niet vergeten.

Met de tekening aan de muur, de uitslag kompleet, het bouwframe met bouwmallen opgesteld, kunnen we beginnen aan het plaatsen van de backbone en het aanbrengen van de huid.

Elke boot en elke bouwer is anders: we kunnen dezelfde boot op verschillende manieren bouwen met steeds een verschillend resultaat maar met als grondvorm ‘onze’ boot.

Dan, met het voorjaar in zicht en het intimmeren bijna gereed, kunnen we ons opmaken voor de echte afwerking van lakken en schilderen met als toetje dat waar het allemaal om ging: tewaterlaten en zeilen!!

Zo is bootbouwen eigenlijk een ‘piece of cake’; niet hoogspringen maar hordelopen! Elke dag een sprongetje en dan wat uitlopen.